Noże tokarskie - co to jest, do czego służą i jak wybrać?

Noże tokarskie – Noże tokarskie 6 mm, 7 szt.

Na zdjęciu: Noże tokarskie 6 mm, 7 szt. – dostępny w eTOMNAR.pl

Co to są noże tokarskie?

Noże tokarskie, potocznie noże do tokarki lub noże skrawające, to narzędzia mocowane w imaku tokarki, którymi zbiera się materiał z obracającego się przedmiotu. Składają się z trzonka i części roboczej z ostrzem o określonej geometrii.

Coraz popularniejszy jest nóż tokarski składany, czyli oprawka tokarska z wymienną płytką skrawającą (potocznie „nóż z płytką” lub „składak”). Po stępieniu płytki nie ostrzy się – obraca się ją na kolejną krawędź albo wymienia na nową.

Do czego służą noże tokarskie?

toczenie wzdłużne i poprzeczne (planowanie czoła),
toczenie zgrubne i wykańczające,
wytaczanie otworów,
przecinanie i toczenie rowków,
nacinanie gwintów zewnętrznych i wewnętrznych,
fazowanie krawędzi.

Do każdej z tych operacji stosuje się inny kształt ostrza i inną oprawkę.

W małym warsztacie najczęściej wykonuje się toczenie wałków, tulei i dystansów, planowanie czół oraz przecinanie gotowych detali. W produkcji dochodzą operacje profilowe i toczenie kopiowe, do których stosuje się specjalne oprawki i płytki o odpowiednim kącie naroża.

Rodzaje noży tokarskich

Rodzaj	Cechy	Kiedy wybrać
Nóż ze stali HSS (stalka)	Ostrzy się samodzielnie na szlifierce, dowolna geometria	Małe tokarki, nietypowe kształty, materiały miękkie
Nóż z lutowaną płytką z węglika	Twarde ostrze, ostrzenie ściernicą do węglików	Toczenie stali i żeliwa, warsztaty ogólne
Nóż składany z płytką wymienną	Płytka mocowana śrubą lub dociskiem, kilka krawędzi	Produkcja, powtarzalność wymiarów
Nóż przecinak	Wąskie ostrze, długi wysięg	Odcinanie i rowkowanie
Nóż do gwintów	Profil 60° lub 55°	Gwinty metryczne i calowe

Jak wybrać nóż tokarski?

Przekrój trzonka — musi pasować do imaka (np. 8, 10, 12, 16, 20 mm); ostrze powinno wypadać na wysokości osi kłów.
Kierunek — noże prawe i lewe; dobierz do kierunku posuwu.
Materiał ostrza — HSS do niskich prędkości i małych maszyn, węglik do wyższych prędkości skrawania.
Typ płytki — kształt (rombowa, trójkątna, kwadratowa) i promień naroża decydują o przeznaczeniu.
Materiał obrabiany — stal, nierdzewka, aluminium i żeliwo wymagają innych gatunków i łamaczy wióra.

Na początek warto skompletować zestaw podstawowy: nóż do toczenia wzdłużnego, nóż do planowania, przecinak, nóż do gwintów i wytaczak. Taki komplet pozwala wykonać większość typowych prac warsztatowych, a kolejne noże dokupuje się pod konkretne zlecenia.

Najczęstsze błędy

Ostrze ustawione powyżej lub poniżej osi – zła powierzchnia i pozostawiony „pieniek” przy planowaniu.
Zbyt duży wysięg noża z imaka, co powoduje drgania.
Dobieranie płytek do aluminium i stali bez rozróżnienia gatunku.

Konserwacja i bezpieczeństwo

Przechowuj noże tak, aby ostrza nie stykały się ze sobą. Śruby mocujące płytki dokręcaj właściwym kluczem Torx, nie „na wyczucie”. Przy toczeniu używaj okularów lub osłony, nie usuwaj wiórów ręką i nie pozostawiaj klucza w uchwycie tokarskim. Długie, wstęgowe wióry łam odpowiednią geometrią lub parametrami skrawania.

Płytki z wykruszoną krawędzią wymieniaj od razu – dalsza praca może uszkodzić gniazdo w oprawce.