Gratownik - co to jest, do czego służy i jak wybrać?

Na zdjęciu: Gratownik do rur – dostępny w eTOMNAR.pl

Co to jest gratownik?

Gratownik to ręczne narzędzie do usuwania gratu, czyli ostrego zadzioru pozostającego na krawędzi po cięciu, wierceniu, frezowaniu czy toczeniu. Spotyka się też nazwy odgratownik, skrobak do gratu lub nożyk do gratów. Najpopularniejsza wersja ma rękojeść z obrotowym, wymiennym ostrzem w kształcie haczyka, które prowadzi się wzdłuż krawędzi, ścinając cienki wiór.

To niewielkie narzędzie, które w ślusarni i warsztacie mechanicznym używane jest dziesiątki razy dziennie.

Do czego służy gratownik?

usuwanie zadziorów z krawędzi blach po cięciu nożycami lub laserem,
gratowanie otworów po wierceniu z obu stron,
oczyszczanie wewnętrznych i zewnętrznych krawędzi rur,
wykańczanie detali z tworzyw i aluminium,
łamanie ostrych krawędzi przed montażem i malowaniem.

Usunięty grat to bezpieczniejsza obsługa detalu, lepsze przyleganie uszczelek oraz dokładniejsze pomiary, bo zadzior nie zakłamuje wymiaru.

Rodzaje gratowników

Rodzaj	Budowa	Zastosowanie
Z ostrzem obrotowym	haczykowate ostrze w obrotowej tulejce	krawędzie proste i krzywoliniowe
Do otworów (stożkowy)	ostrze stożkowe lub pogłębiacz z rękojeścią	gratowanie i fazowanie otworów
Do rur	stożek z ostrzami wewnętrznymi i zewnętrznymi	końcówki rur po cięciu obcinakiem
Skrobak trójkątny	trójgraniaste ostrze	skrobanie powierzchni i krawędzi w trudnych miejscach
Do krawędzi blach	dwa ostrza obejmujące krawędź	jednoczesne gratowanie obu stron blachy

Jak wybrać gratownik?

Materiał detali — ostrza z HSS do stali i aluminium, ceramiczne lub specjalne do tworzyw.
Wymienność ostrzy — rękojeść z systemem wymiennych ostrzy jest tańsza w eksploatacji.
Kształt ostrza — inne do krawędzi zewnętrznych, inne do otworów i rowków.
Ergonomia — wygodna rękojeść i teleskopowy trzonek ułatwiają pracę w głębokich miejscach.
Zestaw — przy różnorodnej pracy warto mieć rękojeść z kilkoma typami ostrzy.

W warsztacie dobrze sprawdza się zestaw złożony z gratownika z obrotowym ostrzem do krawędzi, stożkowego do otworów i gratownika do rur. Takie trzy narzędzia pokrywają praktycznie wszystkie typowe sytuacje po cięciu i wierceniu.

Najczęstsze błędy

Zbyt mocny nacisk – zamiast zdjąć zadzior, ostrze wycina głęboką fazę.
Prowadzenie ostrza „pod prąd”, przez co wpada w drgania.
Używanie tępego ostrza, które zgniata grat zamiast go ścinać.
Pomijanie gratowania wewnętrznej strony rury, co ogranicza przepływ i uszkadza uszczelki.

Konserwacja i bezpieczeństwo

Prowadź ostrze zawsze od siebie i trzymaj drugą rękę poza linią ruchu. Detal mocuj w imadle, gdy jest mały lub śliski. Ostrza są bardzo ostre – wymieniaj je ostrożnie, a zużyte wyrzucaj w zabezpieczonym pojemniku. Gratownik przechowuj z osłoną lub z ostrzem schowanym w rękojeści, a wióry usuwaj pędzlem, nigdy dłonią.